Bieżące inwestycje



ODRESTAUROWANY OŁTARZ ŚW. MICHAŁA ARCHANIOŁA

Odrestaurowany ołtarz św. Michała Archanioła powstał prawdopodobnie w 1705 r. jako pendant do ołtarza św. Rocha, Sebastiana i Rozalii znajdującego się naprzeciwko. Projekt opracował Thieleman van Gameren z Utrechtu, autor pozostałych nastaw obecnych w kościele. Około roku 1709 ufundowano pozłocenie ołtarza oraz zespół srebrnych i mosiężnych aplikacji na obraz Św. Michał Archanioł– zrobił to znany i ceniony warszawski złotnik Marcin Sokołowski, zaangażowany także w inne prace przy świętokrzyskim kościele.

W polu głównym ołtarza znajduje się obraz św. Michała Archanioła, w ściankach bocznych stoją na wielobocznych, kielichowych konsolach posągi: lewy – Anioł Stróż, prawy – Archanioł Rafał. Na odcinkach belkowania figury klęczących aniołów zwróconych ku górnemu owalnemu obrazowi Anioł Stróż prowadzący duszę do Nieba, poniżej którego w grupie obłoków znajdują się ulatujące postaci aniołów i uskrzydlonych główek anielskich. Na płaskim ogzymsowanym szczycie nadstawki gęsta grupa skłębionych obłoków z aplikowanymi, ujętymi w profilu uskrzydlonymi główkami anielskimi, w centrum ujęta frontalnie postać Archanioła Michała z uniesioną ku górze lewą ręką z mieczem, w prawej, opuszczonej, owalna tarcza z hierogramem; u stóp leżący ukośnie w dynamicznej pozie Szatan pod postacią diabła, z kręconymi koźlimi rogami, wyrzuconym językiem, nietoperzowymi skrzydłami oraz łuskowym, skręconym ogonem. Szata ornamentalna struktury nastawy ołtarza była bogata, utrzymana w stylu dojrzałego, klasycyzującego baroku francuskiego.

W następnych stuleciach ołtarz nie przechodził poważniejszych przekształceń struktury i wystroju figuralno-ornamentalnego. Nastawę restaurowano kolejno w latach 1804, 1822 lub 1823. Ołtarz, podobnie jak inne elementy kościoła znajdujące się po południowej stronie, przetrwał bez większych uszkodzeń walki z września 1939 r. oraz sierpnia i września 1944 r. Ostatnie odnowienie miało miejsce w latach 1982 – 1983.

Z uwagi na brak poważniejszych przekształceń oraz zachowania pierwotnych płócien kultowych, ołtarz ten jest najważniejszym zabytkiem z pierwszej fazy wystroju liturgicznego kościoła (1699-1705; 1709-1721), a zarazem jedną z najlepiej zachowanych struktur ołtarzowych z zakresu dojrzałego baroku (klasycyzującego o genezie francusko-flamandzkiej) przełomu XVII i XVIII w. w Warszawie i na Mazowszu.

Celem projektu konserwatorskiego było zachowanie i wyeksponowanie wysokich wartości artystycznych i estetycznych nastawy w jej oryginalnych formach.

W trakcie prac skorygowano ustawienie figur św. Archaniołów wg pierwotnych śladów ich mocowania. W warstwie pozłotniczej nastawy wykonano złocenia płatkami metodą na poler na szczytach fałd draperii, ważnych elementach strojów i atrybutów oraz kluczowych detali ornamentalnych. W odniesieniu do obrazu sztalugowego z przedstawieniem św. Michała Archanioła, odsłonięto dobrze zachowane pod metalowymi aplikacjami, fragmenty kompozycji jak świetlisty trójkąt ze złoconymi literami imienia Boga, elementy zbroi, tarcza, miecz ognisty, błyskawice, ozdoby nogawic i sandałów. Skorygowano także układ chmur w glorii, przekładając dolny element na bok po lewej stronie ołtarza, a dodając w to miejsce zrekonstruowaną nową chmurkę oraz dodatkową jedną chmurkę po prawej stronie ołtarza. Wykonano nową dekorację snycerską na antepedium, z wykorzystaniem atrybutów św. Michała Archanioła w postaci gałązek laurowych oraz stylizowanymi literami „AM” nawiązując do dekoracji antepediów w sąsiednich ołtarzach bocznych kościoła. Przywrócono funkcję i historyczny, barokowy wygląd ołtarza dedykowanego świętemu Michałowi Archaniołowi demontując obraz z przedstawieniem świętej Filomeny z 1838 r. (lub 1839 r.) wraz z wtórną, XIX-wieczną nastawką na mensie, na której był on umieszczony (obraz jest obecnie ustawiony obok ołtarza św. Michała Archanioła)






ODBUDOWA OŁTARZA ŚW. ROCHA





DOFINANSOWANO ZE ŚRODKÓW BUDŻETU PAŃSTWA

Dotacja ze środków KPRM

Konserwacja Ołtarza św. Rocha w Bazylice Świętego Krzyża przy ul. Krakowskie Przedmieście 3 w Warszawie

 

DATA PODPISANIA UMOWY: 8 sierpień 2023

 

Dzięki dotacji ze środków KPRM, które otrzymaliśmy dnia 8 sierpnia 2023, mogliśmy dokończyć odbudowę ołtarza św. Rocha zniszczonego w czasie powstania warszawskiego w dniu 6 sierpnia 1944.

Budowę ołtarza św. Rocha zainicjowało w roku 1705 Bractwo św. Rocha, czyli Konfraternia Miłosierdzia św. Rocha, które w świętokrzyskiej parafii działało od 1667 r. Powołane zostało w celach oddawania czci Bogu i opieki nad osobami chorymi, ubogimi i innymi potrzebującymi pomocy w Warszawie i okolicach. Działało zwłaszcza w okresach epidemii oraz klęsk żywiołowych w celu wsparcia chorych również w miejscowym szpitalu-przytułku. Do Bractwa św. Rocha należeli królowie, kardynałowie oraz inni znamienici mieszkańcy Warszawy i całego kraju co wskazuje na ogromne jego znaczenie. Z Bractwem tym związane jest powstanie nabożeństwa Gorzkich żali, które ułożył promotor Konfraterni ks. Wawrzyniec Stanisław Benik CM.

Nastawa snycerska ołtarza św. Rocha powstała w 1705 r. a jej autorem był Franciszek Gruszewski, warszawski rzeźbiarz królewski. Pomagał mu niderlandczyk Johannes Söffrens, zatrudniany także wcześniej przy sąsiednich ołtarzach tego kościoła (głównym i parą bocznych). Opisywaną nastawę ozdobiono wieńczącą dzieło glorią oraz dwoma obrazami Jerzego Eleutera Szymonowicza Siemiginowskiego, wybitnego malarza dworu, stypendysty Jana III Sobieskiego w rzymskiej Accademia di San Luca. Obrazy te przedstawiały: Apoteozę św. Rocha (główny) oraz Męczeństwo św. Sebastiana (górny). Po ustaniu epidemii dżumy i cholery całość pokryto polichromią i pozłocono. Dokonał tego w 1709 r. malarz pozłotnik Thomas Piper z Warmii. Domniemanym projektantem jest Tylman van Gameren z Utrechtu, znany holenderski architekt osiadły w Warszawie. Ołtarz restaurowano w XVII w. W 1863 r. obrazy zostały zastąpione innymi a oryginalne zostało tylko malowidło ze św. Sebastianem. Ołtarz spłonął doszczętnie 6 sierpnia 1944 r. podpalony przez Niemców w czasie walk powstania warszawskiego.

Po wojnie podjęto prace rekonstrukcyjne. Nastawę odbudowano częściowo w latach 1982 – 1983 w ostatnim etapie porządkowania i restauracji wyposażenia kościoła Świętego Krzyża w okresie PRL. Stworzono nową strukturę architektoniczną i odbudowano niewielką część ornamentów. Niestety nie udało się zrekonstruować grupy rzeźb tworzących glorię. Zmieniono kształt górnego obrazu na kolisty, a kompozycję dedykowaną pierwotnie św. Sebastianowi zastąpiło współczesne wyobrażenie wizerunku Matki Boskiej Ostrobramskiej, wokół niego zaprojektowano nowe motywy roślinne, niemające niestety nic wspólnego z oryginalnym ornamentem. W głównym polu umieszczono bardzo słabej jakości obraz św. Rocha, który został zastąpiony w 2011 r. olejną kompozycją: historyzującym patiszem oryginalnej Apoteozy św. Rocha zamówioną u warszawskiego malarza-konserwatora Oskara Rabendy.

Obecnie, zgodnie z założeniami konserwatorskimi, ukończono odbudowę nastawy ołtarza św. Rocha i przywrócono formę najbardziej zbliżoną do stanu oryginalnego sprzed jej zniszczenia w 1944 r. Dokonano szeregu prac badawczych i sondażowych, konserwatorskich prac inwentaryzacyjno-pomiarowych obiektów wybranych jako wzorce formalne dla poszczególnych elementów architektonicznych, figur i detali ornamentalnych oraz obrazów olejnych.

Zakres prac konserwatorskich i restauratorskich obejmował drewniane elementy częściowo odtworzonej formy architektonicznej ołtarza i panele ścian, wzmocnienie elementów konstrukcji w celu stabilnego ustawienia odtworzonych dekoracji rzeźbiarskich i montażu odtworzonych aplikacji snycerskich.

Istotny zakres prac konserwatorskich dotyczył powierzchni elementów architektury ołtarza. Odtworzono zniszczoną w czasie pożaru glorię składającą się z grupy figuralnej przedstawiającej apoteozę św. Rozalii oraz odtworzono owalny obraz wyobrażający Męczeństwo św. Sebastiana.

Obmiaru poszczególnych zakresów prac konserwatorskich sporządzono na podstawie wymiarów zdjętych z istniejącej formy nastawy ołtarza św. Rocha, a rekonstrukcji rzeźb, ornamentów i detali aplikacji snycerskich wykonano na podstawie analogicznego ołtarza św. Michała Archanioła z południowej nawy kościoła oraz ołtarza głównego z kościoła św. Jakuba w Przesmykach.